Brede vooruitgang, maar onderliggende spanning
De positieve evolutie is zichtbaar op meerdere domeinen: minder monetaire armoede, minder quasi-jobloze gezinnen en een daling van ernstige materiële en sociale deprivatie. Vooral de laagste inkomensgroepen gingen erop vooruit.
Tegelijk blijft de realiteit scherp: ongeveer 1,9 miljoen mensen in België leven nog steeds in een kwetsbare situatie, vaak geconfronteerd met een stapeling van problemen. Bij kinderen is die overlap bijzonder uitgesproken.
Deze spanning – vooruitgang in cijfers versus hardnekkige kwetsbaarheid in de praktijk – wordt extra zichtbaar wanneer we kijken naar de manier waarop beleid wordt vormgegeven.
Sanctionerend beleid: gedrag centraal, context onderbelicht
Binnen het huidige arbeidsmarkt- en welzijnsbeleid ligt de nadruk vaak op activering en verantwoordelijkheid van het individu. Sancties worden ingezet als instrument om gedrag te sturen: solliciteren, trajecten volgen, beschikbaar blijven.
Maar hier ontstaat een fundamentele mismatch.
Het systeem sanctioneert individueel gedrag, terwijl het gedrag zelf vaak ontstaat binnen een context van:
• Chronische stress
• Schaarste (tijd, middelen, mentale ruimte)
• Instabiele levensomstandigheden
Met andere woorden: gedrag wordt beoordeeld zonder de context waarin het ontstaat volwaardig mee te nemen.
Dit creëert een structurele kloof tussen systeemwereld en leefwereld.
Stress-sensitief werken als noodzakelijke correctie
Stress-sensitief werken biedt een essentieel tegengewicht voor deze tendens. Het vertrekt vanuit het inzicht dat langdurige stress en schaarste een directe impact hebben op cognitieve functies zoals plannen, concentratie en besluitvorming.
Wat vaak geïnterpreteerd wordt als:
• “Niet gemotiveerd zijn”
• “Niet meewerken”
• “Onverantwoord gedrag”
Is in realiteit vaak een uiting van verminderde mentale bandbreedte.
Een stress-sensitieve benadering betekent concreet:
• Vertragen om te versnellen: eerst veiligheid en vertrouwen opbouwen
• Contact vóór contract: relatie als voorwaarde voor verandering
• Heldere en haalbare stappen: afgestemd op draagkracht
• Erkenning van de gevoelskloof: ruimte voor schaamte, angst en wantrouwen
Zonder deze benadering riskeren sancties eerder uitsluiting te versterken dan participatie te bevorderen.
Van sanctioneren naar versterken
De uitdaging ligt niet in het volledig loslaten van verwachtingen, maar in het herdenken van hoe we ermee omgaan.
Een effectief beleid:
• Combineert rechten en plichten, maar contextualiseert gedrag
• Ziet sanctionering als laatste middel, niet als vertrekpunt
• Investeert in psychologische veiligheid (autonomie, competentie, verbondenheid)
• Erkent dat duurzame verandering ontstaat via relatie, betekenis en perspectief
Hier ligt een belangrijke verschuiving: van controle naar vertrouwen, van sanctioneren naar versterken.
De rol van ervaringsdeskundigheid: zichtbaar maken wat ontbreekt
In deze context is ervaringsdeskundigheid geen luxe, maar een noodzakelijke schakel.
Mensen met ervaringskennis (lived experience) maken zichtbaar:
• Waar beleid drempels creëert
• Wanneer uitsluiting mechanismen in stand worden gehouden
• Hoe sancties binnenkomen op de “gekwetste binnenkant”
• Welke signalen vaak gemist worden
Ze brengen een derde kennisbron binnen, naast wetenschappelijke en professionele kennis, en helpen om beleid menselijker en effectiever te maken.
Conclusie: vooruitgang vraagt verdieping
België toont dat vooruitgang mogelijk is. Maar cijfers alleen volstaan niet als maatstaf voor succes.
De kernvraag is:
bereiken we mensen, of verliezen we hen in systemen die hen niet begrijpen?
Een toekomstgericht armoedebeleid:
• Blijft inzetten op inkomenszekerheid en werk
• Maar integreert tegelijk stress-sensitief handelen
• En herbekijkt kritisch de rol van sanctionering
Alleen zo kan vooruitgang niet alleen gemeten worden, maar ook gevoeld worden in het leven van mensen.
Door Kiona Jacqueloot n.a.v. “België haalt EU-armoededoelstelling voor 2030 | TVL“
Meer weten over dit onderwerp? Schrijf je in voor onze studiedag Studiedag 21 mei 2026 “Wat betekent ervaringsdeskundigheid in een sanctionerend arbeidsmarktbeleid?” – deLink.